Menenjit; beyin ve omuriliği saran zarların iltihabıdır. Bakteriyel formları saatler içinde hayatı tehdit eden bir tabloya dönüşebilir. Son dönemde İngiltere’deki üniversite kampüslerinde Neisseria meningitidis serogroup B kaynaklı vaka artışı, aşısız genç erişkinlerdeki risk boşluğunu yeniden gündeme taşımıştır.
Etkenler ve Tipler
Bakteriyel menenjit — acil müdahale gerektirir
Yaşa ve bağışıklık duruma göre değişen üç ana etken öne çıkar:
Neisseria meningitidis(A, B, C, W, Y)
Streptococcus pneumoniae
Haemophilus influenzaetip b
Listeria monocytogenes(≥50 yaş, immünsuprese)
Viral Menenjit
Genellikle daha hafif ve kendiliğinden iyileşen seyir. Enterovirus en sık etkendir. Herpetik ensefalit klinik örtüşmesi nedeniyle ampirik asiklovir başlanmasını gerektirebilir.
Diğer
Mantar, verem, aseptik menenjit (ilaç, otoimmün)
Klinik Bulgular
Klasik menenjit triadı (ateş, ense sertliği, bilinç değişikliği) erişkinlerin yalnızca %44’ünde tam karşılanır. Tek başına şiddetli baş ağrısı klinik şüpheyi tetiklemek için yeterlidir.
Yüksek ateş
Ense sertliği (Kernig/Brudzinski +)
Bilinç değişikliği
Şiddetli baş ağrısı
Işığa hassasiyet (fotofobi)
Bulantı / kusma
Peteşiyal/purpurik döküntü
Acil alarm bulgusu
Baskıyla solmayan mor/kırmızı döküntü meningokoksemi işaretidir ve derhal acil müdahale gerektirir. Tanı beklenmeden parenteral antibiyotik başlanmalıdır.
Aşılama Stratejileri
Menenjit B Aşısı: Tarihçe ve Türkiye
Serogroup B kapsülü insan dokusuna benzer olduğundan klasik polisakkarit aşı stratejisi uygulanamamıştır. Çözüm; ters vaksinoloji (reverse vaccinology) ve dış membran vezikül teknolojisiyle geldi. Bexsero (GSK) 2013’te Avrupa’da, Trumenba (Pfizer) 2014’te ABD’de ruhsat aldı.
İngiltere, 2015 yılında MenB’yi bebek takvim programına dahil ederek dünyada ilk kez rutin ulusal uygulamayı başlatan ülke oldu. Bu kararın ardından İngiltere’de bebeklerdeki MenB vakalarında %75’e varan düşüş belgelendi.
Türkiye’deki Durum
Güncel Durum — TC. Sağlık Bakanlığı
MenB aşısı (Bexsero, Trumenba) Türkiye rutin ulusal aşı takvimine dahil değildir. Hekimin değerlendirmesi ve ebeveyn/hasta talebi doğrultusunda özel sağlık kuruluşlarında ücretli olarak uygulanabilmektedir. Bu durum; birçok çocuk ve genç erişkinin N. meningitidis serogroup B’ye karşı korumasız kalmasına yol açmaktadır.
İngiltere’deki Güncel Tablo: Neden Gençler?
İngiltere’deki 2015 aşı programı 2005 sonrası doğanları kapsamaktadır. Günümüzdeki üniversite öğrenci popülasyonu (2000–2005 doğumlu) rutin aşı dönemine yetişmemiş kuşaktan oluşmaktadır. Bu demografik boşluk, kalabalık yurt ve kampüs ortamının yarattığı bulaş fırsatıyla birleşince vakalar artmaktadır.
İngiltere UKHSA, 2023–2024 akademik yılında önceki yıllara kıyasla belirgin vaka artışı bildirmiş; üniversiteye başlayan aşısız öğrencilere MenACWY ve MenB aşısı önerilmektedir.
Bulaşma Yolları
Solunum damlacıkları, yakın/uzun süreli temas, öpüşme / eşya paylaşımı, kalabalık kapalı ortamlar
Taşıyıcılık oranı genel popülasyonda %10–35 iken adolesanlar ve genç erişkinlerde %25’e kadar çıkabilmekte; semptomsuz taşıyıcılar bulaşın temel kaynağını oluşturmaktadır.
Temas Sonrası Profilaksi
İlk 24 saat içinde başlanan kemoprofilaksi, yakın temas sonrası sekonder vakaları önlemede kritiktir.
Antibiyotik ile önlem (tercih sırasıyla)
Siprofloksasin 500 mg tek doz (PO)
Rifampisin 600 mg × 2/gün × 2 gün (PO)
Seftriakson 250 mg tek doz (IM)
Gebelikte ve kontrendikasyon varlığında seftriakson tercih edilir. Tedavi başlayan indeks vakaya uygulanacak antibiyotiğin profilaksi sağlayıp sağlamadığı kontrol edilmelidir.
Aktif immünizasyon
Temas sonrası MenB ve MenACWY aşısı uzun vadeli koruma sağlamak üzere halk sağlığı otoritesinin kararıyla uygulanır; kemoprofilaksinin yerini almaz.
Klinik özet
Menenjit; erken tanı ve uygun tedaviyle büyük ölçüde önlenebilir olmakla birlikte, hâlâ yüksek mortalite ve morbidite yüküne sahip bir acil tablodur.
Türkiye’de MenB aşısının rutin programda yer almaması önemli bir bağışıklık boşluğu yaratmaktadır. İngiltere deneyimi, aşısız genç erişkin kohortlarında bu boşluğun nasıl salgına dönüşebildiğini net biçimde ortaya koymaktadır.
Erken tanı + profilaksi + aşılama = hayat kurtarır.
Referanslar:
1-van de Beek D, et al. Community-acquired bacterial meningitis in adults. N Engl J Med. 2006;354:44–53.
2-Pace D, Pollard AJ. Meningococcal disease: clinical presentation and sequelae. Vaccine. 2012;30 Suppl 2:B3–9.
3-Maiden MC, et al. MLST revisited: the gene-by-gene approach to bacterial genomics. Nat Rev Microbiol. 2013;11:728–36.
4-Giuliani MM, et al. A universal vaccine for serogroup B meningococcus. Science. 2006;312:1060–4.
5-Ladhani SN, et al. MenB vaccination impact, England. N Engl J Med. 2020;382:447–57.
6-UK Health Security Agency (UKHSA). Meningococcal disease: guidance, data and analysis. 2024.
7-T.C. Sağlık Bakanlığı. Genişletilmiş Bağışıklama Programı Genelgesi. 2024.
8-European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC). Meningococcal disease — annual epidemiological report. 2023.
Prof. Dr. Elif Aksoy
KBB Baş Boyun Cerrahisi Uzmanı
